Azospermi tanısı nasıl konur?

Semen analizi (spermiyogram)

Değerlendirmenin başlangıç noktasıdır. Alınan örnek mikroskop altında incelenir, sperm hücreleri sayılır ve hareketleri ile yapıları değerlendirilir.

Azospermi tanısı için kritik ayrıntı şudur: örnek yalnızca doğrudan bakıyla değerlendirilmez. Dünya Sağlık Örgütü'nün semen analizi el kitabına göre örnek santrifüj edilir ve çöken kısım da incelenir. Bu adım atlanırsa, çok az sayıda sperm içeren bir örnek yanlışlıkla azospermi olarak değerlendirilebilir.

Doç. Dr. Serkan Oral, İstanbul Kadıköy Bağdat Caddesi'ndeki muayenehanemizde analizin deneyimli bir androloji laboratuvarında yapılmasının önemine dikkat çekmektedir.

Örnek verme koşulları

• Genellikle iki ile yedi gün arasında cinsel perhiz önerilir
• Örnek laboratuvara ait uygun kapta ve steril koşullarda verilmelidir
• Ateşli bir hastalık geçirildiyse iyileşmeden sonraki döneme bırakılmalıdır
• Örneğin tamamı toplanmalı, ilk kısmın kaybedilmemesine dikkat edilmelidir
• Tanı için analiz en az bir kez tekrarlanmalıdır

Hormon profili

Genetik inceleme

• Karyotip analizi: kromozom sayısı ve yapısındaki değişiklikleri gösterir. Klinefelter sendromu bu incelemeyle saptanır.
• Y kromozomu mikrodelesyon incelemesi: AZFa, AZFb ve AZFc bölgelerindeki eksiklikleri araştırır. Sonuç, sperm elde etme yaklaşımını doğrudan etkiler.
• CFTR gen incelemesi: doğuştan vaz deferens yokluğu düşünülen olgularda istenir.

Genetik sonuçlar yalnızca tanı için değil, aile planlaması açısından da önemlidir. Ayrıntısı genetik nedenler sayfasındadır.

Fizik muayene ve görüntüleme

Muayenede testis hacmi, kıvamı, epididim yapısı ve vaz deferensin varlığı değerlendirilir. Skrotal ultrasonografi bu bulguları destekler ve varikosel varlığını gösterir. Meni hacmi düşükse transrektal ultrasonografi ile ejakülatuvar kanal değerlendirilebilir.

Tetkiklerin sırası

1. Semen analizi, ardından tekrarı
2. Hormon profili ve fizik muayene
3. Bulgulara göre genetik inceleme
4. Gerektiğinde görüntüleme
5. Sonuçların birlikte değerlendirilmesi ve yol haritasının belirlenmesi

Bu sıra, gereksiz tetkiki önlemek ve süreci kısaltmak için izlenir. Randevuya gelirken hangi belgeleri getirmenizin yararlı olduğu iletişim sayfasında listelenmiştir.

Hormon sonuçları nasıl yorumlanır

Hormon profilinde tek tek değerlere değil, üç değerin oluşturduğu bileşime bakılır. Aynı FSH değeri, yanındaki testosterona göre bambaşka bir anlam taşıyabilir.

Bu tablo kesin kural vermez, yön gösterir. Son satır muayenede mutlaka sorulur; ayrıntısı steroid kullanımı yazısındadır. FSH'nin tek başına neyi gösterip neyi göstermediğini ise FSH yazısında ele aldık.

Gerektiğinde prolaktin ve tiroid hormonları da istenir. Testosteron ölçümü için sabah saatleri tercih edilir, çünkü düzey gün içinde değişir.

Tanı ne kadar sürer

Basamakların bir bölümü aynı hafta içinde tamamlanabilir, bir bölümü ise beklemeyi gerektirir.

Genetik sonucun beklenmesi çoğu zaman en uzun basamaktır. Bu nedenle tetkiklerin baştan birlikte istenmesi, sırayla istenmesine göre haftalar kazandırır.

Santrifüj: raporda aranacak ayrıntı

Azospermi raporlarında en önemli ve en sık atlanan ayrıntı budur. Semen örneği santrifüj edildiğinde, içindeki hücreler tüpün dibinde toplanır. Çok az sayıda sperm ancak bu yoğunlaştırılmış bölüm incelendiğinde görülebilir.

Bu işlem yapılmadan verilen "sperm görülmedi" sonucu yanıltıcı olabilir. Aradaki fark tedavi planını doğrudan değiştirir:

• Santrifüj sonrası hiç sperm görülmüyorsa tablo azospermi olarak değerlendirilir ve sperm elde etme girişimi gündeme gelir.
• Santrifüj sonrası çok az sayıda sperm görülüyorsa bu ayrı bir tanımdır. Bu durumda örnek dondurularak saklanabilir ve cerrahi girişime gerek kalmadan mikroenjeksiyonda kullanılabilir.

Bu nedenle elinizdeki raporda santrifüj sonrası incelemenin yapılıp yapılmadığını arayın; yazmıyorsa laboratuvara sorun. Rapor satırlarının tamamının nasıl okunduğunu spermiyogram yazısında ele aldık.

Boşalma sonrası idrar incelemesi

Semen hacminin düşük olduğu durumlarda istenen bir incelemedir. Amacı geriye boşalmayı dışlamaktır.

Geriye boşalmada meni dışarı atılmak yerine kısmen ya da tümüyle mesaneye doğru gider. Sperm üretimi normal olabilir, ancak menide bulunmadığı için tablo azospermiyle karışır. Boşalma sonrası verilen idrar örneğinde sperm görülmesi bu durumu ortaya koyar.

Ayrım önemlidir, çünkü burada izlenecek yol tümüyle farklıdır: cerrahi girişim yerine, idrardan sperm elde edilmesi ya da altta yatan nedenin (bazı ilaçlar, geçirilmiş ameliyatlar, şeker hastalığına bağlı sinir etkilenmesi) ele alınması gündeme gelir.

Yanlış sonuca yol açan durumlar

Semen analizi, koşullardan etkilenen bir testtir. Aşağıdakiler sonucu gerçekte olduğundan kötü gösterebilir.

Bu nedenle tek bir sonuçla tanı konmaz. Analiz genellikle en az iki kez, aralarında süre bırakılarak tekrarlanır. Yukarıdakilerden biri söz konusuysa laboratuvara bildirin, rapora not düşülmesi yorumu değiştirir.

Sonucu alırken sorulacaklar

• Santrifüj sonrası inceleme yapıldı mı?
• Örneğin tamamı toplanmış mıydı, perhiz süresi kaç gündü?
• Analiz kaç kez tekrarlandı, sonuçlar arasında fark var mı?
• Semen hacmi düşükse idrar incelemesi gerekiyor mu?
• Hormon sonuçlarım hangi tabloyu düşündürüyor?
• Genetik inceleme istendi mi, sonuç ne zaman çıkar?
• Bu bulgularla tablo hangi gruba giriyor?

Örnek vermeye hazırlık

Tanının doğruluğu büyük ölçüde örneğin nasıl verildiğine bağlıdır. Bu basamak laboratuvarın değil, sizin elinizdedir ve sonucu doğrudan etkiler.

1. Perhiz süresine uyun. Genellikle iki ile yedi gün. Daha kısa ya da daha uzun süre sonucu değiştirebilir.
2. Örneği tam toplayın. İlk bölüm sperm yoğunluğu en yüksek kısımdır; kaybedilirse sonuç gerçekte olduğundan düşük çıkar.
3. Laboratuvarın verdiği kabı kullanın. Prezervatif, kayganlaştırıcı ve uygun olmayan kaplar hücrelere zarar verebilir.
4. Mümkünse laboratuvarda verin. Dışarıda alınan örnek kısa sürede ve vücut sıcaklığına yakın koşullarda ulaştırılmalıdır.
5. Son aylardaki ateşli hastalığı bildirin. Üretim geçici olarak baskılanmış olabilir, bu bilgi rapora not edilir.
6. Kullandığınız ilaç ve ürünleri bildirin. Özellikle dışarıdan testosteron ya da hormon içeren takviyeler.
7. Santrifüj sonrası inceleme isteyin. Raporda bu bilginin yer alıp almadığını kontrol edin.

Altıncı madde en sık atlanan maddedir ve atlandığında tablo yanlış yorumlanabilir; ayrıntısı steroid kullanımı yazısındadır. Örnek verme konusunda güçlük yaşıyorsanız bunu önceden bildirin, alternatif yöntemler konuşulabilir.

Tanıdan sonra

Tanı basamakları tamamlandığında ortaya çıkan şey sınıflandırmadır: tablo tıkanıklığa mı yoksa üretim bozukluğuna mı bağlı. İzlenecek yolun tamamı bu ayrıma dayanır.

Ayrımın nasıl yapıldığını ayrım yazısında, buradan sonra hangi yöntemlerin gündeme geldiğini ise tedavi sayfasında bulabilirsiniz.

Eşin değerlendirmesinin eş zamanlı başlatılması önerilir; planın zamanlaması buna bağlıdır. Doç. Dr. Serkan Oral, İstanbul Kadıköy Bağdat Caddesi'ndeki muayenehanemizde tanı basamaklarını ve sonrasındaki planlamayı birlikte yürütmektedir. Elinizdeki tüm sonuçları muayeneye getirmeniz süreci kısaltır.