Azospermi nedenleri nelerdir?

Nedenler nasıl gruplanır

Sperm üretimi ve taşınması bir zincir gibi işler. Zincirin herhangi bir halkasındaki sorun menide sperm bulunmamasıyla sonuçlanabilir. Bu nedenle nedenler, sorunun zincirin neresinde olduğuna göre üç grupta ele alınır.

Doç. Dr. Serkan Oral, İstanbul Kadıköy Bağdat Caddesi'ndeki muayenehanemizde değerlendirmeyi bu üç grubu ayırt edecek biçimde planlamaktadır.

Testis öncesi nedenler

Testis sağlıklı olabilir, ancak onu çalıştıran hormonal uyarı yetersizdir. Uyarı beyindeki hipotalamus ve hipofizden gelir.

• Hipogonadotropik hipogonadizm: FSH ve LH salgısının yetersiz olması. Doğuştan (Kallmann sendromu gibi) ya da sonradan gelişebilir.
• Hipofiz tümörleri ve prolaktin yüksekliği: hormonal dengeyi bozarak üretimi baskılayabilir.
• Dışarıdan hormon kullanımı: testosteron ya da anabolik steroid kullanımı, vücudun kendi uyarısını baskılar.
• Ağır sistemik hastalıklar: kontrolsüz diyabet, tiroit bozuklukları, ileri karaciğer ve böbrek hastalıkları.

Bu grubun bir bölümünde ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Ayrıntısı hormonal tedavi sayfasındadır.

Testis kaynaklı nedenler

Uyarı yeterlidir, kanallar açıktır, ancak testis dokusunun kendisi sperm üretemez ya da yetersiz üretir.

• Klinefelter sendromu: fazladan bir X kromozomunun bulunduğu tablo.
• Y kromozomu mikrodelesyonları: AZFa, AZFb ve AZFc bölgelerindeki eksiklikler.
• İnmemiş testis öyküsü: özellikle geç düzeltilmiş olgularda.
• Geçirilmiş orşit: ergenlik sonrası kabakulak enfeksiyonu başta olmak üzere.
• Varikosel: testis damarlarındaki genişleme.
• Testis torsiyonu öyküsü: özellikle geç müdahale edilmiş olgularda.
• Kemoterapi ve radyoterapi: üreme hücrelerine yönelik toksik etki.
• Travma: bölgeye alınan ciddi darbeler.

Testis sonrası nedenler

Üretim sürmektedir, ancak spermin dışarı çıkış yolu kapalıdır.

• Doğuştan vaz deferens yokluğu (CBAVD): kistik fibroz gen değişiklikleriyle ilişkili olabilir.
• Geçirilmiş epididimit: enfeksiyon sonrası gelişen darlık ve yapışıklıklar.
• Cerrahi öyküsü: kasık fıtığı ameliyatı, vazektomi ya da bölgeye yönelik diğer girişimler.
• Ejakülatuvar kanal tıkanıklığı: darlık ya da kist nedeniyle.
• Retrograd ejakülasyon: meninin dışarı yerine mesaneye gitmesi. Bu tablo azospermiden farklıdır ancak benzer biçimde değerlendirilir.

Bu grup tıkanıklığa bağlı azospermi sayfasında ayrıntılı ele alınmıştır.

Yaşam tarzı ve çevresel etkenler

Bu etkenler tek başlarına azospermi nedeni olarak kabul edilmez, ancak mevcut tabloyu ağırlaştırabilir ya da sperm parametrelerini olumsuz etkileyebilir:

• Sigara ve aşırı alkol kullanımı
• Testis bölgesinde sıcaklık artışına yol açan koşullar
• Ağır metallere ve bazı endüstriyel kimyasallara maruziyet
• Aşırı kilo
• Uzun süreli, yoğun stres ve düzensiz uyku

Bu başlıkların hiçbiri, bitkisel ürünler ya da takviyelerle azosperminin çözüldüğü anlamına gelmez. Bu yönde yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

İlaçlar ve tıbbi tedaviler

Sperm üretimini etkileyebilen başlıca tıbbi etkenler:

• Testosteron ve anabolik steroidler
• Kemoterapi ilaçları, özellikle alkilleyici grup
• Pelvik bölgeye uygulanan radyoterapi
• Bazı antibiyotikler ve uzun süreli kullanılan kimi ilaçlar
• Prostat büyümesi tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar

Kullanmakta olduğunuz ilaçların listesini muayeneye getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Nedeni belirlenemeyen durumlar

Hormon profili, genetik inceleme, muayene ve görüntülemenin tamamına karşın bir bölüm olguda açıklayıcı etken bulunamaz. Bu, değerlendirmenin eksik yapıldığı anlamına gelmez; mevcut tıbbi bilgi düzeyinin sınırını gösterir.

Böyle durumlarda süreç, neden arayışını sürdürmek yerine sperm elde etme olasılığı üzerinden planlanır. İstanbul Kadıköy Bağdat Caddesi'ndeki muayenehanemizde bu değerlendirme sonucu etkileyen faktörler çerçevesinde ele alınır.

Hangi neden ne sıklıkta

Azospermi nedenleri tek tek sayıldığında uzun bir liste çıkar, ancak pratikte birkaç başlık listenin büyük bölümünü oluşturur. Aşağıdaki sıralama, bir değerlendirmede hangi başlıkların önce akla geldiğini gösterir.

Tablo sıklık vermez, sorgulama sırasını gösterir: bu başlıklar sorgulanmadan diğerlerine geçilmez.

Neden nasıl bulunur

Nedenin bulunması sırayla ilerleyen bir süreçtir ve her basamak bir sonrakini daraltır.

1. Öykü. Geçirilmiş ameliyatlar, enfeksiyonlar, kanser tedavisi, inmemiş testis, kullanılan ilaç ve maddeler. En ucuz ve çoğu zaman en yönlendirici basamak budur.
2. Fizik muayene. Testis hacmi, epididimin durumu, vaz deferensin elle saptanıp saptanmadığı, varikosel varlığı.
3. Hormon profili. FSH, LH ve total testosteron. Bu üç değerin bileşimi tabloyu büyük ölçüde daraltır. Ayrıntısı FSH yazısındadır.
4. Görüntüleme. Skrotal ultrason, gerektiğinde transrektal ultrason.
5. Genetik inceleme. Karyotip ve Y kromozomu mikrodelesyon, vaz deferens yokluğunda kistik fibroz gen incelemesi.

Sürecin tamamı tanı sayfasında ayrıntılandırılmıştır.

Geri dönüşü olan nedenler

Nedenlerin bir bölümü, etken ortadan kaldırıldığında üretimin toparlanma olasılığını taşır. Bu grubun ayrı tutulması önemlidir, çünkü burada ilk adım cerrahi değildir.

• Dışarıdan testosteron ya da benzeri madde kullanımı. Bırakıldıktan sonra aylar içinde toparlanma bildirilmiştir. Ayrıntısı steroid kullanımı yazısındadır.
• Hipofiz kaynaklı hormonal bozukluklar. Uygun olgularda ilaç tedavisiyle semende sperm görülebilir.
• Prolaktin yüksekliği ve tiroid bozuklukları. Altta yatan durum ele alındığında tablo değişebilir.
• Bazı ilaçlar. Hekim gözetiminde değiştirilebiliyorsa gündeme gelir.
• Seçilmiş tıkanıklık olguları. Kanal onarımı denenebilir.

Bu nedenle nedenin bulunması yalnızca bir merak konusu değildir: geri dönüşü olan bir etken varsa, plan tümüyle değişir.

Birden fazla neden bir arada

Sık yapılan bir hata, bir neden bulunduğunda aramayı durdurmaktır. Oysa etkenler bir arada bulunabilir: varikoseli olan bir kişide aynı zamanda genetik bir bulgu saptanabilir, ya da geçirilmiş ameliyata ek olarak hormonal bir bozukluk olabilir.

Bu durum planlamayı etkiler. Örneğin geri dönüşü olan bir etken (dışarıdan testosteron kullanımı gibi) varsa önce o ele alınır, ancak yanında yapısal bir neden de bulunuyorsa beklenti buna göre kurulur. Bu nedenle bir neden bulunduğunda bile standart tetkik dizisi tamamlanır.

Azospermi kalıtsal mı

Nedenlerin bir bölümü genetiktir, ancak bu "kalıtsaldır" demekle aynı şey değildir. İki ayrı soru vardır: bende neden var olduğu ve çocuğuma geçip geçmeyeceği.

Bazı genetik bulgular kendiliğinden ortaya çıkar, ailede bir öykü bulunmayabilir. Klinefelter sendromu bu gruba örnektir. Bazı bulgular ise aktarılabilir: Y kromozomu mikrodelesyonları erkek çocuğa geçebilir, çünkü erkek çocuk babanın Y kromozomunu alır.

Kistik fibroz gen bulguları ise farklı bir mantıkla çalışır. Burada çocuğun etkilenip etkilenmeyeceği eşin taşıyıcılık durumuna da bağlıdır, bu nedenle bu grupta eşin de değerlendirilmesi önerilir.

Bu başlıkların tamamı genetik nedenler sayfasında ele alınmıştır. Aktarım olasılığının kişiye özel yorumlanması için genetik danışmanlık önerilir.

Genetik olmayan nedenler (geçirilmiş ameliyat, enfeksiyon, kanser tedavisi, varikosel, dışarıdan testosteron kullanımı) çocuğa aktarılan bir özellik taşımaz.

Muayenede sorulacaklar

Aşağıdaki başlıklara yanıt hazırlamanız ilk muayenenin verimini belirgin şekilde artırır. Emin olmadığınız konularda aile büyüklerine danışmanız yararlı olabilir, özellikle çocukluk dönemine ait olanlarda.

• Çocuklukta inmemiş testis ya da kasık fıtığı ameliyatı oldunuz mu?
• Ergenlik sonrası kabakulak geçirdiniz mi, testiste şişlik oldu mu?
• Testis travması ya da burulma öykünüz var mı?
• Geçirilmiş genital enfeksiyon ya da tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu?
• Kanser tedavisi, kemoterapi ya da radyoterapi aldınız mı?
• Dışarıdan testosteron, kas geliştirici ya da hormon içerikli ürün kullandınız mı?
• Sürekli kullandığınız ilaç var mı?
• Sıcak ortamda ya da kimyasal maruziyeti olan bir işte çalışıyor musunuz?
• Ailede kısırlık, genetik hastalık ya da akraba evliliği var mı?
• Daha önce yapılmış semen analiziniz var mı?

Son madde en değerlisidir: eski bir analiz sonucu, tablonun sonradan gelişip gelişmediğini gösterir. Ayrıntısı sonradan gelişen azospermi yazısındadır.